Yaxın olduğunuz insan bir müddət cavab verməyəndə, plan dəyişəndə və ya sizdən ayrı vaxt keçirmək istəyəndə içinizdə güclü narahatlıq yaranırmı? Belə anlarda “Məndən uzaqlaşır”, “Artıq məni istəmir” və ya “Yəqin ki, məni tərk edəcək” düşüncələri tez ortaya çıxa bilər. Bəzən bu reaksiyalar tərk edilmə sxemi ilə əlaqəli olur.
Tərk edilmə sxemi insanın sevdiyi və bağlandığı şəxslərin bir gün onu tərk edəcəyinə, uzaqlaşacağına və ya münasibətin davamlı olmayacağına dair güclü gözləntisidir. Bu qorxu münasibətdəki kiçik dəyişiklikləri belə təhlükə kimi hiss etdirməyə bilər. Ancaq gecikən cavab, dəyişən plan və ya qarşı tərəfin özünə vaxt ayırmaq istəyi təkbaşına münasibətin bitəcəyi anlamına gəlmir.
Bu sxem necə formalaşa bilər?
Tərk edilmə sxemi bəzən uşaqlıqda qayğının qeyri-sabit olduğu, valideynin və ya əsas qayğı göstərənin emosional və ya fiziki baxımdan davamlı yanında olmadığı təcrübələrlə əlaqələnə bilər. Valideynlərin ayrılması, uzun müddətli ayrılıqlar, itki, tez-tez dəyişən qayğı şəraiti və ya uşağın emosional ehtiyaclarının yetərincə qarşılanmaması buna təsir edə bilər.
Uşaq belə təcrübələri “Yaxın olduğum insanlar birdən yox ola bilər” və ya “Mənə güvən verən münasibətlər uzun çəkmir” kimi mənalandıra bilər. Bu, hər insanda eyni şəkildə baş vermir və uşaqlıqda yaşanan bir hadisə mütləq tərk edilmə sxemi yaradacaq demək deyil. Sxemin formalaşmasına insanın fərdi təcrübələri və həmin təcrübələrə verdiyi məna təsir göstərir.
Yetkinlikdə necə görünə bilər?
Yaxın münasibətlərdə adi bir gecikmə və ya qeyri-müəyyənlik güclü tərk edilmə qorxusunu oyada bilər. İnsan qarşı tərəfin nə düşündüyünü tez-tez soruşa, mesajlara gec cavab verməsini təkrar-təkrar təhlil edə və münasibətin bitəcəyinə dair sübutlar axtara bilər. Bəzən arxayınlıq almaq üçün təkrar zəng etmək, çox mesaj göndərmək və ya qarşı tərəfin davranışlarına nəzarət etməyə çalışmaq mümkündür.
Bəzi insanlar isə bu qorxudan qorunmaq üçün əks istiqamətdə hərəkət edirlər: dərin bağ qurmaqdan çəkinir, münasibəti səthi saxlayır və ya yaxınlaşan kimi uzaqlaşırlar. Çünki bağlanmaq onlar üçün gələcəkdə incinmək ehtimalını da artırır. Beləliklə, insan həm yaxınlıq istəyib, həm də yaxınlığın gətirə biləcəyi itkidən qorxa bilər.
Bu sxem yalnız romantik münasibətlərdə görünmür. Dostunuzun görüşü son anda təxirə salması sizdə rədd edilmə hissi yarada bilər. İş yerində kiçik bir iradı işinizi itirəcəyinizə dair işarə kimi qəbul edə bilərsiniz. Qrup işində kənarda qaldığınızı düşünmək də narahatlıq və özünəinamın azalmasına səbəb ola bilər. Bu reaksiyaların gücü vəziyyətin özündən çox, onun sizin üçün ifadə etdiyi məna ilə bağlı ola bilər.
Bu qorxu ilə necə işləmək olar?
Sxem aktivləşəndə əvvəlcə hissi və baş verən faktı ayırmağa çalışın: “Hazırda tərk ediləcəyimdən qorxuram. Bəs əlimdəki faktlar nə deyir?” Özünüzdən soruşun: “Başqa hansı izahlar ola bilər?”, “Bu vəziyyətdə qarşı tərəfdən nə istəyə bilərəm?” və “Özümü sakitləşdirmək üçün nə edə bilərəm?” Qarşı tərəflə ehtiyacınızı açıq danışmaq və münasibətdə hər kəsin ayrıca vaxtına və maraqlarına yer vermək də faydalı ola bilər.
Tərk edilmə qorxusunu hiss etmək insanın “həddindən artıq” və ya “sevilməyə layiq olmayan” biri olduğu anlamına gəlmir. Bu qorxu bəzən əvvəlki təcrübələrdən öyrənilmiş bir gözlənti ola bilər. Onu tanımaqla insan hisslərini daha yaxşı anlamağı, qorxu ilə faktı ayırmağı və münasibətlərdə daha etibarlı ünsiyyət qurmağı öyrənə bilər. Bu mövzu terapiyada da insanın hazırkı münasibətlərinə və ehtiyaclarına uyğun şəkildə araşdırıla bilər.
Özünüzə verə biləcəyiniz suallar
Yaxın olduğum insan uzaqlaşanda ağlıma ilk hansı fikir gəlir?
Bu fikri dəstəkləyən faktlar hansılardır? Başqa izahlar ola bilərmi?
Narahat olduğum zaman qarşı tərəfdən nə istəyirəm və bunu necə açıq deyə bilərəm?
Qorxudan münasibətdən yapışdığım, yoxsa ondan uzaqlaşdığım anlar olurmu?
Həmin anda özümə güvən vermək üçün hansı kiçik addımı ata bilərəm?
Bu nümunələr özlüyündə diaqnoz qoymur. Əgər tərk edilmə qorxusu münasibətlərinizə və gündəlik həyatınıza davamlı təsir edirsə, bu hissləri bir mütəxəssislə araşdırmaq faydalı ola bilər.
