Bəzən işlər yolunda getsə də, insanın ağlına “Bu, çox çəkməyəcək”, “Mütləq nəsə tərs gedəcək” və ya “Sonunda yenə məyus olacağam” kimi fikirlər gəlir. Uğur və xoş anlar sevincdən çox narahatlıq yarada, insanı mümkün uğursuzluğa hazırlaşmağa sövq edə bilər. Bu cür düşüncə nümunəsi bədbinlik sxemi ilə əlaqəli ola bilər.
Bədbinlik sxemi insanın həyatın təhlükə, çətinlik və məyusluq gətirəcəyini davamlı gözləməsidir. Belə olduqda insan müsbət hadisələri müvəqqəti və kövrək, mənfi ehtimalları isə daha inandırıcı görə bilər. Bu, real riskləri nəzərə almaqdan fərqlənir. Ehtiyatlılıq konkret vəziyyəti qiymətləndirməyə kömək edir; bədbinlik sxemində isə pis nəticə ehtimalı çox vaxt olduğundan daha böyük görünür və insanı indidən gərgin saxlayır.
Bu düşüncə nümunəsi necə formalaşa bilər?
Bədbinlik sxemi bəzən uşaqlıqda tez-tez yaşanan qeyri-müəyyənlik, itki, ciddi çətinliklər və ya təhlükə barədə davamlı xəbərdarlıqlarla əlaqəli ola bilər. Uşaq ailəsində böyüklərin daim ən pis ehtimallardan danışdığını və ya ətrafındakı hadisələrin gözlənilmədən dəyişdiyini görürsə, dünyanı təhlükəli yer kimi qəbul etməyi öyrənə bilər. “Ehtiyatlı olmasan, pis bir şey baş verər” mesajını tez-tez eşitmək də gələcəklə bağlı narahat gözləntiləri gücləndirə bilər.
Bu təcrübələr hər kəsdə eyni nəticəni yaratmır və bədbinlik sxemi tək bir hadisə ilə izah olunmur. İnsanın fərdi təcrübələri, ailə mühiti və baş verənlərə verdiyi məna rol oynaya bilər.
Gündəlik həyatda necə görünə bilər?
İşdə yeni imkan və ya yüksəliş təklifi alan insan “Bunun öhdəsindən gələ bilməyəcəyəm” və ya “Axırda uğursuz olacağam” deyə düşünüb addım atmaqdan çəkinə bilər. Təhsil həyatında təqdimat zamanı yalnız səhv etmək və pərt olmaq ehtimalına fokuslanmaq narahatlığı artıra bilər. Beləliklə, insan öz bacarığını sınamaq və inkişaf etdirmək üçün fürsətlərdən uzaq qala bilər.
Yaxın münasibətlərdə də qeyri-müəyyənlik tez bir zamanda pis nəticə ilə əlaqələndirilə bilər. Məsələn, dostun görüşü təxirə salması “Mənimlə artıq maraqlanmır” kimi yozula bilər. Partnyorun gec cavab verməsi münasibətin bitəcəyinə dair qorxu yarada bilər. İnsan məyus olmamaq üçün həddindən artıq hazırlaşa, sevincini gizlədə və ya yaxınlıqdan uzaq dura bilər.
Bu sxem qərarlara da təsir göstərə bilər. Yeni işə başlamaq, layihəyə qoşulmaq və ya başqa bir addım atmaq barədə düşünərkən insan mümkün faydaları nəzərdən keçirmədən əsasən zərər və uğursuzluq ssenarilərini görə bilər. Nəticədə risklərdən qaçmaq qısa müddətdə rahatlıq versə də, uzun müddətdə seçimləri və təcrübələri məhdudlaşdıra bilər.
Bədbinlik sxemi ilə necə işləmək olar?
Narahat bir fikir yarananda onu dərhal həqiqət kimi qəbul etmədən, “Hazırda hansı pis nəticəni gözləyirəm?” deyə soruşmaqla başlaya bilərsiniz. Sonra həmin nəticənin baş vermə ehtimalı ilə onun sadəcə mümkün olması arasındakı fərqə baxın. Özünüzdən soruşun: “Bu fikri dəstəkləyən konkret faktlar nədir?”, “Başqa hansı izahlar ola bilər?” və “Ən real nəticə nə ola bilər?”
Məqsəd özünüzü “hər şey yaxşı olacaq” deyə məcbur etmək deyil. Daha tarazlı baxış qurmaq, həm çətin ehtimalları, həm də müsbət və neytral ehtimalları nəzərə almaqdır. Gözəl bir anın həmişə davam etməyəcəyini bilmək onun dəyərini azaltmır; insan həmin anı gələcəkdə baş verə biləcək hər şeydən asılı olmadan yaşamağa çalışa bilər.
Özünüzə verə biləcəyiniz suallar
İşlər yaxşı gedəndə ağlıma hansı narahatedici fikir gəlir?
Pis nəticə ehtimalını nə dərəcədə dəqiq fakt kimi qəbul edirəm?
Bu vəziyyətin daha neytral və ya müsbət izahı ola bilərmi?
Ən pis ssenariyə hazırlaşmaq mənə nə qazandırır, nədən məhrum edir?
Bu gün atmaq istədiyim kiçik, amma real addım nədir?
Bədbin düşüncələrin tez-tez təkrarlanması insanın gündəlik həyatına, münasibətlərinə və seçimlərinə təsir edirsə, bu nümunələri psixoloji dəstək çərçivəsində araşdırmaq faydalı ola bilər. Bu yazıdakı nümunələr özlüyündə diaqnoz qoymur.
