Adlar dəyişir, üzlər dəyişir, amma bir müddət sonra özümüzü yenə eyni münasibətin içində tapırıq.
Əvvəl yaxınlıq və böyük ümidlər olur. Sonra qarşı tərəf uzaqlaşmağa başlayır, biz daha çox yaxınlaşmağa çalışırıq. Ehtiyaclarımızı demək əvəzinə anlaşılmağı gözləyir, susur, yığılır və nəhayət partlayırıq. Münasibət bitdikdə isə özümüzə söz veririk:
“Bir daha belə birini həyatıma buraxmayacağam.”
Ancaq növbəti münasibətdə hadisələrin detalları dəyişsə də, yaşadığımız hisslər qəribə şəkildə tanış gəlir.
Bəs niyə?
Çünki münasibətdə yalnız qarşımızdakı insanla deyil, keçmişdən gətirdiyimiz gözləntilər, qorxular, ehtiyaclar və qorunma üsulları ilə də iştirak edirik.
Bəzən eyni insanı deyil, eyni münasibət ssenarisini seçirik
Təkrarlanan münasibətlər həmişə partnyorların bir-birinə fiziki və ya xarakter baxımından bənzəməsi demək deyil. Bəzən tamamilə fərqli görünən insanlarla eyni emosional dinamikanı yaşayırıq.
Məsələn:
Qarşımızdakı insanın diqqətini qazanmaq üçün daim özümüzü sübut edirik.
Tərk edilməkdən qorxduğumuz üçün ehtiyaclarımızı gizlədirik.
Yaxınlıq artdıqda özümüz uzaqlaşırıq.
“Yox” demədiyimiz üçün münasibətdə yükü təkbaşına daşıyırıq.
Münaqişədən qaçır, sonra yığılan narazılığı qəfil partlayışla ifadə edirik.
Emosional baxımdan əlçatmaz insanların bir gün dəyişəcəyinə ümid edirik.
Bu zaman partnyor dəyişir, amma münasibətdə tutduğumuz mövqe dəyişmir.
Tanış olan hər zaman sağlam deyil
İnsan zehni tanış olanı daha asan proqnozlaşdırır. Uşaqlıqda və əvvəlki münasibətlərdə yaxınlığın necə yaşandığına dair daxili bir xəritə formalaşdırırıq.
Əgər sevgi qeyri-sabit olubsa, diqqət qazanmaq üçün mübarizə aparmaq bizə tanış gələ bilər. Əgər hisslərimizə cavab verilməyibsə, emosional olaraq əlçatmaz insanlarla münasibət qəribə şəkildə “normal” görünə bilər. Əgər yaxınlıq nəzarət və müdaxilə ilə yanaşı yaşanıbsa, sakit və sərhədlərə hörmət edən münasibət əvvəlcə soyuq təsir bağışlaya bilər.
Bu, insanın şüurlu şəkildə əzab seçməsi demək deyil. Sadəcə zehin tanış ssenarini daha tez tanıyır. Bəzən bizə sağlam olan deyil, tanış olan güclü “kimya” kimi hiss olunur.
Araşdırmalar doğrudan da müəyyən təkrarlanma olduğunu göstərir
Doqquz il davam edən bir araşdırmada insanların keçmiş və indiki partnyorlarının şəxsiyyət xüsusiyyətləri müqayisə edilib. Nəticələr insanların əvvəlki partnyorlarına müəyyən dərəcədə bənzəyən şəxslərlə yeni münasibət qurmağa meyilli olduğunu göstərib. Bu bənzərlik yalnız insanın ümumi seçim meyarları və ya öz şəxsiyyəti ilə izah olunmurdu. Ancaq nəticə hər kəsin dəyişməz bir “tipi” olduğu mənasına gəlmir; söhbət orta statistik meyildən gedir. Araşdırmanı oxuyun.
Başqa bir uzunmüddətli araşdırmada 554 insan iki fərqli münasibət boyunca izlənib. Yeni münasibətin ilk mərhələsində bəzi göstəricilər yaxşılaşsa da, ilkin həyəcan azaldıqdan sonra münasibət məmnuniyyəti, konflikt, yaxınlıq və münasibətin qeyri-sabitliyi kimi göstəricilərin çoxu əvvəlki münasibətdəki səviyyəyə yaxınlaşıb. Yəni yeni partnyor müvəqqəti olaraq yeni bir başlanğıc yaratsa da, insan özü ilə işləmədikdə köhnə dinamika yenidən ortaya çıxa bilər. Araşdırmanı oxuyun.
Bağlanma tərzimiz münasibətdəki reaksiyalarımıza təsir edir
Bağlanma təcrübələrimiz yaxınlıq, məsafə və təhlükə qarşısında necə reaksiya verdiyimizə təsir göstərə bilər.
Tərk edilməyə qarşı həssas olan insan qarşı tərəfin kiçik məsafəsini belə münasibətin bitməsi kimi qəbul edə, daha çox mesaj yaza, təsdiq axtara və ya özündən imtina edə bilər. Yaxınlığın təhlükəli və boğucu olduğunu öyrənmiş insan isə münasibət ciddiləşdikdə uzaqlaşa, hissləri haqqında danışmaqdan qaça və ya qarşı tərəfin ehtiyaclarını təzyiq kimi qəbul edə bilər.
Bu iki tərəf bir araya gəldikdə tanış bir dövrə yarana bilər:
Biri yaxınlıq axtardıqca digəri uzaqlaşır; digəri uzaqlaşdıqca birincinin qorxusu daha da artır.
Araşdırmalar yetkinlik dövründə bağlanma modellərində müəyyən sabitliyin olduğunu, lakin onların tamamilə dəyişməz olmadığını göstərir. Münasibətlərin keyfiyyəti, həyat təcrübələri və psixoterapiya insanın yaxınlıqla bağlı gözləntilərinin dəyişməsinə kömək edə bilər. Araşdırmanı oxuyun.
Bəzən keçmişdə ala bilmədiyimizi bu dəfə almağa çalışırıq
Emosional olaraq əlçatmaz bir valideynlə böyümüş insan sonradan yenə əlçatmaz bir partnyor seçə və bu dəfə onun sevgisini qazanmağa çalışa bilər.
Sanki daxildə belə bir ümid yaranır:
“Əgər bu insan məni seçsə, nəhayət kifayət qədər dəyərli olduğumu hiss edəcəyəm.”
Beləliklə, münasibət yalnız indiki partnyorla qurulan bağ olmur. O, keçmişdə yarımçıq qalmış emosional ehtiyacın tamamlanması cəhdinə çevrilir.
Ancaq keçmişdəki yaranı bənzər bir insana özümüzü sevdirərək sağaltmağa çalışdıqda, çox vaxt yaranın özü yenidən açılır.
Gözləntilərimiz davranışlarımızı da formalaşdıra bilər
Əgər əvvəlcədən insanların bizi tərk edəcəyinə inanırıqsa, münasibətdə daim təhlükə axtara bilərik. Gec cavab verilmiş mesajı marağın itməsi, yorğunluğu soyuqluq, fikir ayrılığını isə ayrılıq əlaməti kimi qəbul edə bilərik.
Bu qorxu ilə:
həddindən artıq təsdiq tələb edə,
partnyoru yoxlaya,
qısqana,
öz ehtiyaclarımızı gizlədə,
qarşı tərəfi sınağa çəkə,
yaxud tərk edilməzdən əvvəl özümüz uzaqlaşa bilərik.
Nəticədə qorxduğumuz məsafənin yaranmasına bilmədən töhfə verə bilərik. Bu, bütün məsuliyyətin bizdə olduğu demək deyil. Münasibət iki insanın qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır. Lakin öz reaksiyalarımızı görmədən dövrəni dəyişdirmək çətin olur.
Təkrarlanan münasibət dövrəsi necə qırılır?
1. İnsanları deyil, ssenarini müqayisə edin
Keçmiş partnyorlarınızın yalnız xarakterini deyil, həmin münasibətlərdə sizin necə hiss etdiyinizi və hansı rolu daşıdığınızı düşünün:
Münasibətin əvvəlində məni nə cəlb edirdi?
İlk narahatlıq əlaməti nə vaxt ortaya çıxırdı?
Narazılığımı necə ifadə edirdim?
Nəyə görə münasibətdə qalmağa davam edirdim?
Ayrılmaqdan daha çox nədən qorxurdum?
2. Güclü hissi uyğunluqla qarışdırmayın
Birinin yanında güclü həyəcan hiss etmək həmişə dərin uyğunluq demək deyil. Bəzən qeyri-müəyyənlik, emosional məsafə və təsdiq qazanmaq mübarizəsi də çox güclü hisslər yaradır.
Özünüzdən soruşun:
“Bu insan məni sadəcə həyəcanlandırır, yoxsa yanında özümü təhlükəsiz, görünən və hörmət edilən hiss edirəm?”
3. Münasibətin potensialına deyil, real davranışlara baxın
İnsanların bir gün necə ola biləcəyinə deyil, hazırda necə davrandığına diqqət yetirin. Üzr istəmək, dəyişmək və məsuliyyət almaq haqqında deyilənlərdən daha çox, bunların davamlı şəkildə davranışda görünüb-görünmədiyinə baxın.
4. Köhnə reaksiyanın əvəzinə yeni davranış sınayın
Həmişə susursunuzsa, ehtiyacınızı daha erkən ifadə edin. Daim arxasınca gedirsinizsə, qarşı tərəfin də münasibət üçün səy göstərməsinə yer verin. Yaxınlıqdan qaçırsınızsa, dərhal uzaqlaşmaq əvəzinə hissinizi sözlə ifadə etməyə çalışın.
Dövrə yalnız fərqli insan seçməklə deyil, münasibətin içində fərqli davranmaqla dəyişir.
5. Sağlam olanın əvvəlcə yad hiss etdirə biləcəyini qəbul edin
Dramatik eniş-yoxuşlara öyrəşmiş insan üçün sabit münasibət əvvəlcə “həyəcan yoxdur” kimi görünə bilər. Daim təsdiq qazanmağa çalışan biri üçün açıq şəkildə sevgi göstərən partnyor şübhəli və ya həddindən artıq asan görünə bilər.
Yeni münasibət modeli əvvəlcə yad gələ bilər. Yad olması isə onun yanlış olduğu demək deyil.
Bu, sizin günahınız demək deyil
Təkrarlanan münasibətlər haqqında danışarkən məsuliyyətlə günahı bir-birindən ayırmaq vacibdir. Heç kim təhqirə, xəyanətə, manipulyasiyaya və ya zorakılığa məruz qalmağa “səbəb olmur”. Zərərverici davranışın məsuliyyəti onu edən şəxsə aiddir.
Öz münasibət modelimizi anlamaq qarşı tərəfin davranışına bəraət qazandırmaq deyil. Məqsəd gələcəkdə təhlükə əlamətlərini daha tez görmək, sərhədləri qorumaq və fərqli seçimlər edə bilməkdir.
Bəzən həyatımıza eyni insanlar gəlmir. Sadəcə biz hər dəfə eyni yaranın içindən münasibət qururuq. Dövrə isə yeni biri gələndə deyil, biz köhnə ssenarimizi tanıyıb fərqli davranmağa başlayanda dəyişir.
Əgər münasibətlərinizdə eyni problemlərin, hisslərin və ayrılıq səbəblərinin təkrarlandığını görürsünüzsə, bunun köklərini anlamaq və daha sağlam münasibət modeli yaratmaq üçün Fanus və mütəxəssislərimizdən onlayn psixoloji dəstək ala bilərsiniz.
