Özünüz inciyəndə də qarşı tərəfin könlünü almağa çalışırsınız. Sizi anlamasını istəyirsiniz, amma söhbətin sonunda yenə onu sakitləşdirən, niyyətinin pis olmadığını deyən siz olursunuz.
Onun işinin ağır olduğunu, ailəsində problem yaşadığını, hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkdiyini nəzərə alırsınız. Bütün bunları başa düşürsünüz. Sadəcə, sizin də niyə incidiyinizin eyni diqqətlə dinlənilməsini istəyirsiniz.
Bəzən yorucu olan elə budur: öz dərdinizdən danışanda belə, qarşınızdakı insanın rahatlığını qorumağa çalışmaq. Söhbət bitir, onun tərəfi aydınlaşır, siz isə deyə bilmədiklərinizlə qalırsınız.
Bu hiss dostluqda, ailədə və romantik münasibətdə yarana bilər. Səbəbi də həmişə eyni olmur. Bəzən diqqət həqiqətən birtərəflidir. Bəzən ehtiyacımızı bildirməyə çətinlik çəkirik. Bəzən isə qarşımızdakı insan kömək etmək istəsə də, bizə hansı dəstəyin lazım olduğunu anlamır.
Bir davranışın səbəbini bilmək onun sizə təsirini dəyişməyə bilər. Yaxınınızın niyə əsəbi olduğunu anlaya bilərsiniz. Onun sərt danışığı yenə də sizi incidə bilər. Dostunuzun çətin dövrdən keçdiyini bilə bilərsiniz. Sizin üçün vacib bir gündə yanınızda olmaması yenə də sizi məyus edə bilər.
Çətinlik başqasının vəziyyətini nəzərə alarkən öz hisslərinizi əhəmiyyətsiz saymağa başladığınızda yaranır. Onun yorğunluğu, gərginliyi və ya problemləri söhbətdə yer tutur, sizin incikliyiniz isə hər dəfə sonraya qalır.
Burada özünüzə iki ayrı sual vermək faydalı ola bilər: “Onun davranışına nə təsir etmiş ola bilər?” və “Bu davranış mənə necə təsir etdi?” Birinci sualın cavabı ikincini aradan qaldırmır.
Həmişə anlayış göstərən tərəf olmaq münasibətdə alışılmış bir rola çevrilə bilər. Dinləyən, güzəştə gedən, mübahisəni yumşaldan sizsinizsə, öz narazılığınızı bildirmək getdikcə qəribə hiss etdirə bilər. Sanki buna qədər qurduğunuz münasibəti indi özünüz pozursunuz.
Bu davranışların arxasında bəzən başqalarını razı salmağa həddindən artıq ehtiyac — “people-pleasing” dayanır. İnsan qəbul edilmək və münasibəti qorumaq üçün öz istəklərini, vaxtını və sərhədlərini davamlı olaraq arxa plana keçirir. Kömək etmək könüllü bir seçim olmaqdan çıxıb, qarşı tərəfin narazılığından qorunmağın yoluna çevrilə bilər. Burada söhbət hər güzəştdən deyil, öz ehtiyaclarınızın davamlı şəkildə nəzərə alınmamasından gedir.
Başqalarının razılığını davamlı axtarmağın müxtəlif səbəbləri ola bilər. Qəbul edilmək istəyi münasibətlərimizin təbii bir hissəsidir. Ancaq bu istək hər qərarımızı müəyyənləşdirməyə başladıqda öz seçimlərimiz üçün az yer qala bilər.
Bəzən narazılıq bizə münasibətin təhlükəyə düşməsi kimi görünür. Qarşı tərəfin məyusluğunu gördükdə onun bizi artıq sevməyəcəyini, eqoist hesab edəcəyini və ya uzaqlaşacağını düşünürük. Buna görə razılaşmaq, üzr istəmək və öz istəyimizdən geri çəkilmək daha asan gəlir. Diqqətimiz özümüzün nə istədiyimizdən onun bizdən narazı qalıb-qalmadığına yönəlir.
Bəzən bu, əvvəlki münasibətlərdə öyrənilmiş bir vərdişdir. Etiraz etdikdə tənqid olunan, hissləri lağa qoyulan və ya daim başqalarını razı salması gözlənilən insan öz ehtiyaclarını ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilər. Ailədə, dostluqlarda və iş mühitində yaşanan təcrübələr bu vərdişə təsir edə bilər.
Qəbul edilməyin müəyyən şərtlərə bağlı hiss olunması da əhəmiyyətlidir. Məsələn, insan yalnız gözləntilərə uyğun davrandıqda dəyərli olduğunu düşünə bilər. Assor və həmkarlarının araşdırmasında valideynlərinin sevgi və razılığını davranışlarından asılı kimi qavrayan gənclərdə özünə verilən dəyərin dəyişkənliyi və daxili məcburiyyət hissi ilə əlaqələr müşahidə olunub. Bu əlaqələr səbəb-nəticəni sübut etmir və hər kəsin razı salmaq meylini uşaqlıqla izah etməyə əsas vermir.
Bəzən isə özümüzü yaxşı insan kimi hiss etmək başqalarına nə qədər faydalı olduğumuzdan asılı olur. Kiminsə xahişini yerinə yetirmədikdə sadəcə bir işi etmədiyimizi yox, onu yarı yolda qoyduğumuzu düşünürük. Öz ehtiyacımıza yer ayırmaq eqoistlik kimi görünə bilər. Bu düşüncələri fakt kimi qəbul etmək, günahkarlıq hissinin qərarlarımıza həddindən artıq təsir etməsinə yol aça bilər.
Bu vərdişi davam etdirən amillərdən biri də qısa müddətli rahatlıqdır. İstəmədiyiniz bir xahişə razılıq verirsiniz, qarşı tərəf məmnun qalır və mümkün mübahisə ilə bağlı gərginliyiniz azalır. Bu rahatlıq növbəti dəfə də eyni yolu seçməyi asanlaşdıra bilər. Yorğunluq və inciklik isə daha sonra ortaya çıxır.
Beləcə, anlaşılmaq istəyərkən özümüz haqqında daha az şey göstərə bilərik: nədən narazı olduğumuzu gizlədir, seçimimizi dəyişdirir, çətinlik çəkmədiyimizi deyirik. Başqaları bizim uyğunlaşdığımızı görür, bunun bizə nəyə başa gəldiyini isə bilməyə bilər.
Hazırkı münasibəti də nəzərə almaq lazımdır. Danışdığınızda sözünüz davamlı kəsilir, hissləriniz lağa qoyulur və hər narazılığınız mübahisəyə çevrilirsə, susmağınız həmin təcrübələrlə əlaqəli ola bilər. Özünü ifadə etməyi öyrənmək qarşı tərəfin hörmətsiz davranışına görə məsuliyyəti sizin üzərinizə qoymur.
Anlaşılmaq ehtiyacı münasibətin keyfiyyəti ilə bağlıdır. İnsanlar sizdən məsləhət ala, fikrinizə güvənə və sizi yaxın saya bilərlər. Amma sizin nədən qorxduğunuzu, nəyi arzuladığınızı və nə vaxt dəstəyə ehtiyac duyduğunuzu bilməyə bilərlər.
Schroeder və Fishbachın 2024-cü ildə dərc olunan, yeddi tədqiqatı əhatə edən işində başqasını tanıdığını düşünməklə onun tərəfindən tanındığını hiss etmək müqayisə olunub. Ailə, dostluq və romantik münasibətlərdə özünü qarşı tərəf tərəfindən tanınmış hiss etmək münasibətdən məmnunluqla daha güclü əlaqəli olub. Burada obyektiv olaraq kimin kimi daha yaxşı tanıması yox, insanların öz qavrayışları qiymətləndirilib.
Bu nəticədən çıxara biləcəyimiz praktik fikir budur: başqasını daha çox anlamağa çalışmaq, özümüzün anlaşılmaması problemini təkbaşına həll etməyə bilər. Münasibətdə sizə yönələn maraq da olmalıdır.
Gözlədiyiniz dəstəklə göstərilən dəstək fərqli ola bilər. Siz yaşadığınız çətinliyi danışmaq istəyirsiniz, yaxınınız isə dərhal məsləhət verir. Siz bir az yanında qalmasını gözləyirsiniz, o isə sizi tək buraxmağın daha yaxşı olacağını düşünür.
Belə uyğunsuzluqlarda ehtiyacınızı açıqlamaq kömək edə bilər. Sizi sevən insan da hər dəfə nə istədiyinizi doğru təxmin etməyə bilər. Eyni qaydada, biz də başqalarının nə hiss etdiyini anladığımızı düşündükdə bunu soruşaraq dəqiqləşdirə bilərik.
Diqqətlə dinlənilməyin özü də əhəmiyyət daşıyır. Itzchakov və həmkarlarının beş eksperimentində anlayışlı və diqqətli dinləmə, keçmişdə rədd edilmə təcrübəsindən danışan insanların həmin andakı tənhalıq hissini azaldıb. Təcrübələrin bir hissəsi real, bir hissəsi təsəvvür edilən söhbətlərə əsaslanıb; bu nəticə uzunmüddətli tənhalığın bir söhbətlə aradan qalxdığını göstərmir.
Anlaşılmaq hər fikrinizin təsdiqlənməsini tələb etmir. Qarşınızdakı insan seçiminizlə razılaşmasa da, onun sizin üçün niyə vacib olduğunu öyrənməyə çalışa bilər. Fikir ayrılığı zamanı da hisslərinizə hörmət göstərilməsi mümkündür.
Bu vəziyyəti dəyişmək üçün gündəlik münasibətlərdə aşağıdakı addımları sınaya bilərsiniz:
İncikliyinizi konkretləşdirin. Sonuncu dəfə özünüzü anlaşılmamış hiss etdiyiniz söhbəti düşünün. Sözünüz kəsildi? Mövzu dəyişdirildi? Dediyiniz zarafata çevrildi? Hadisəni və onun sizə təsirini ayırmaq, qarşı tərəfə nəyi anlatmaq istədiyinizi aydınlaşdıra bilər.
Lazım olan dəstəyi açıq deyin. “Məni anlamağını istəyirəm” cümləsinə konkret bir xahiş əlavə edin: “Əvvəlcə sözümü bitirim, sonra fikrini eşitmək istəyirəm” və ya “İndi bir az danışmağa ehtiyacım var. Məni dinləməyə vaxtın varmı?” Aydın və hörmətli şəkildə hissləri, fikirləri və xahişləri ifadə etmək assertiv ünsiyyətin əsasını təşkil edir.
Günahkarlıq hissini dərhal səhv etdiyinizin sübutu saymayın. Ehtiyacınızı bildirəndən sonra narahat olub dediyinizi geri götürmək istəyə bilərsiniz. Özünüzdən soruşun: “Kiməsə haqsızlıq etdim, yoxsa sadəcə onun istədiyini etmədim?” Həqiqətən incitmisinizsə, bunu düzəltmək olar. Hörmətlə bildirdiyiniz bir sərhəd qarşı tərəfi məyus edibsə, həmin hissi dərhal aradan qaldırmaq üçün qərarınızı dəyişməyə tələsməyin.
Razılıq verməzdən əvvəl özünüzə vaxt ayırın. Dərhal “olar” demək əvəzinə “Vaxtıma baxıb sənə xəbər verəcəyəm” deyə bilərsiniz. Sonra vaxtınızı, gücünüzü, öhdəliklərinizi və istəyinizi nəzərə alın. “Bunu etmək istəyirəm, yoxsa imtina etsəm məndən narazı qalmasından qorxuram?” sualı seçiminizi aydınlaşdıra bilər. Məşqə təhlükəsiz münasibətlərdə kiçik xahişlərdən başlayın.
Dəyişikliyi davranışda izləyin. Qarşı tərəf söhbətdən sonra dediklərinizi xatırlayırmı? Sual verirmi? Səhv başa düşəndə düzəltməyə çalışırmı? Bir uğursuz söhbətdən daha çox, zaman içində təkrarlanan davranışlara baxın. Dəyişmək istəyi bəzən kiçik, amma davamlı cəhdlərdə görünür.
Sizi dinləyə bilən insanlarla əlaqəni gücləndirin. Hər yaxınınız hər mövzuda eyni dərəcədə dəstək verə bilməyə bilər. Kiminlə hansı mövzuda daha rahat danışdığınızı nəzərə alın. Müxtəlif münasibətlərdən dəstək almaq, bütün anlaşılmaq ehtiyacını bir nəfərin üzərinə qoymamağa kömək edə bilər.
Qarşılıqlılıq hər söhbətdə eyni qədər danışmaq demək deyil. Xəstəlik, itki və ya başqa bir çətinlik zamanı bir tərəfin daha çox dəstəyə ehtiyacı ola bilər. Əsas məsələ sizin yaşadıqlarınıza da zaman içində yer ayrılmasıdır.
Ehtiyaclarınızı aydın bildirdiyiniz halda davamlı laqeydlik, istehza və ya alçaltma ilə qarşılaşırsınızsa, məsələni yalnız daha yaxşı söz seçməklə həll etməyə çalışmaq sizi yora bilər. Belə hallarda münasibətdəki sərhədlərinizi, gözləntilərinizi və başqa dəstək imkanlarını nəzərdən keçirmək faydalıdır.
Bu hiss müxtəlif münasibətlərdə təkrarlanırsa, kömək istəmək güclü günahkarlıq yaradırsa və ya incikliyinizi yalnız çox yığıldıqdan sonra ifadə edə bilirsinizsə, psixoloji dəstək ala bilərsiniz. Terapiyada ehtiyaclarınızı tanımaq, onları ifadə etmək və münasibətlərdə təkrarlanan çətinlikləri anlamaq üzərində işləmək mümkündür.
Fanus və mütəxəssislərimizdən dəstək ala bilərsiniz.
Özünüzdən danışdığınız bir söhbətin sonunda hər şey həll olunmaya bilər. Amma sözünüzü bitirə bilmək, sizə sual verilməsi və yaşadığınızın ciddiyə alınması mümkündür. Başqalarına göstərdiyiniz anlayışın içində sizin hisslərinizə də yer olmalıdır.
