Müəllimi ondan razıdır. Dərsdə sakit oturur, tapşırıqlarını vaxtında yerinə yetirir, heç kimlə mübahisə etmir. Evdə də valideynlərinin sözündən çıxmır, kiçik bacısına kömək edir və qonaq gələndə özünü “yaxşı aparır”.
Böyüklər onun haqqında tez-tez eyni şeyi deyirlər:
“Çox ağıllı uşaqdır, heç bizə problem yaratmır.”
Amma həmin uşaq səhv etdikdə gözləri dolur. Yorğun olsa da, kömək istəmir. Anasının üzündə narazılıq gördükdə dərhal nəyi səhv etdiyini düşünür. Kimsə ondan “Necəsən?” soruşanda isə, çox vaxt həqiqətən necə olduğunu yoxlamadan cavab verir:
“Yaxşıyam.”
Kənardan baxanda bu, yetkinlik, məsuliyyət və tərbiyə kimi görünə bilər. Bəzən həqiqətən də elədir. Ancaq bəzi uşaqlar üçün “ağıllı olmaq” sadəcə davranış deyil, ailədəki yerini qorumaq üsuluna çevrilir.
Onlar sakit olduqda qəbul ediləcəklərini, uğur qazandıqda dəyərli görünəcəklərini, böyükləri narahat etmədikdə seviləcəklərini düşünə bilərlər. Bu zaman uşağın görünən davranışı ailəni rahatlaşdırsa da, onun daşıdığı daxili yük diqqətdən kənarda qala bilər.
“Ağıllı uşaq” kimdir?
Gündəlik dildə “ağıllı uşaq” deyərkən çox vaxt yalnız zəkalı uşağı nəzərdə tutmuruq. Bu ifadə ilə sakit, itaətkar, köməksevər, uğurlu və böyüklərə çətinlik yaratmayan uşağı təsvir edirik.
Məsuliyyətli olmaq, qaydalara əməl etmək və başqalarına kömək etmək özlüyündə problem deyil. Bəzi uşaqlar xaraktercə daha sakit və ehtiyatlıdır. Bəziləri yaşlarına uyğun məsuliyyətləri yerinə yetirməkdən həqiqətən zövq alırlar.
Əsas fərq uşağın bu davranışları hansı hisslə etməsindədir.
O, kömək etmək istədiyi üçünmü kömək edir, yoxsa “yox” desə, pis uşaq olacağını düşündüyü üçün? Dərslərini öyrənməyə maraq göstərdiyi üçünmü çalışır, yoxsa aşağı qiymətin valideynlərinin sevgisini dəyişəcəyindən qorxduğu üçün? Sakit qalmağı seçirmi, yoxsa qəzəblənməyə haqqı olmadığını düşünür?
Eyni davranışın arxasında tamamilə fərqli səbəblər ola bilər.
Uşaq sevgini davranışla qazanmalı olduğunu düşündükdə
Valideynlərin çoxu uşaqlarını həqiqətən sevir. Ancaq uşaq bu sevgini yalnız valideynin niyyətinə görə deyil, münasibətdə yaşadıqlarına görə hiss edir.
Əgər ona daha çox uğur qazandıqda, sözə baxdıqda və ya böyüklərin istədiyi kimi davrandıqda yaxınlıq göstərilirsə, uğursuzluq və etiraz zamanı isə soyuqluq, küsmək və ya sevgini geri çəkmək hiss etdirilirsə, uşaq belə bir nəticəyə gələ bilər:
“Məni olduğum kimi deyil, düzgün davrandığım zaman sevirlər.”
Bu mesajın açıq şəkildə deyilməsi vacib deyil. Uşaq valideyninin səs tonundan, üz ifadəsindən və yaxınlığın nə zaman artıb-azalmasından da bunu öyrənə bilər.
Valideyn sevgisinin müəyyən davranışlardan asılı hiss olunmasını araşdıran tədqiqatlarda bu yanaşmanın uşağı arzu edilən davranışa sövq edə bildiyi, lakin bunun daxili məcburiyyət, dəyişkən özünə dəyər hissi, uğursuzluq zamanı utanc və günahkarlıqla əlaqəli ola biləcəyi göstərilib. Bu tədqiqatlar hər ailə münasibətini eyni şəkildə izah etmir, amma sevginin mükafat kimi istifadə edilməsinin emosional qiyməti ola biləcəyini göstərir. Assor, Roth və Deci, 2004
Belə uşaq böyüklər yanında olmadığı zaman da özünə nəzarət etməyə davam edə bilər. Valideynin tənqidi zamanla onun daxili səsinə çevrilir:
“Daha yaxşı etməliydin.”
“Onları məyus etdin.”
“Bu qədər yorulmağa haqqın yoxdur.”
Bəzi uşaqlar hisslərini də “tərbiyə etməyə” çalışırlar
“Ağlama, sən güclü uşaqsan.”
“Buna görə hirslənməyə nə var?”
“Bizi utandırma.”
“Bax, bacın səndən kiçikdir, amma daha sakitdir.”
Bu cümlələr bəzən uşağı sakitləşdirmək məqsədilə deyilir. Ancaq tez-tez təkrarlandıqda uşaq hisslərinin ailədə yer olmadığını düşünə bilər. Qəzəbini, qorxusunu və məyusluğunu göstərmək əvəzinə onları gizlətməyi öyrənir.
Bu, həmin hisslərin yox olması demək deyil. Onlar qarın ağrısı, baş ağrısı, yuxu çətinliyi, həddindən artıq narahatlıq, tez yorulmaq və ya qəfil emosional partlayışlar şəklində üzə çıxa bilər.
2025-ci ildə dərc olunan meta-analitik araşdırmada valideynlərin uşaqların mənfi emosiyalarına dəstəkləyici olmayan reaksiyaları ilə uşaqlarda narahatlıq və depressiya kimi daxilə yönəlmiş çətinliklər arasında əlaqə müəyyən edilib. Bu nəticə tək bir reaksiyanın uşağa zərər verəcəyini göstərmir; münasibətdə təkrarlanan emosional mühitin əhəmiyyətli ola biləcəyini göstərir. Brumariu və həmkarları, 2025
Hissləri qəbul etmək isə uşağın hər davranışına icazə vermək deyil. Məsələn, “Hirslənməyin normaldır, amma vurmaq olmaz” cümləsi həm hissə yer verir, həm də davranışa sərhəd qoyur.
Uşaq evdə böyüklərin rolunu daşıdıqda
Bəzi uşaqlar yalnız öz davranışlarına deyil, evdəki böyüklərin emosiyalarına da cavabdeh hiss edirlər.
Anası kədərlənəndə onu təsəlli etməyə çalışır. Valideynləri mübahisə etdikdə aralarını düzəltmək istəyir. Kiçik bacı-qardaşına yaşından artıq qayğı göstərir. Ailənin maddi və ya münasibət problemlərini dinləyir, narahatlığını göstərməməklə valideyninə əlavə yük yaratmamağa çalışır.
Bu proses psixologiyada bəzən “valideynləşmə” adlandırılır: uşaq inkişaf səviyyəsinə uyğun olmayan praktik və ya emosional məsuliyyətləri öz üzərinə götürür.
Ancaq hər ev işi və ya ailəyə kömək valideynləşmə deyil. Oyuncaqları toplamaq, süfrənin hazırlanmasına kömək etmək və yaşına uyğun şəkildə kiçik bacısı ilə maraqlanmaq uşağın məsuliyyət hissini inkişaf etdirə bilər.
Problem uşağın davamlı olaraq böyüklərin yerini tutması, ailənin emosional sabitliyini qorumağa çalışması və öz ehtiyaclarını bunun üçün geri plana keçirməsidir. Parentifikasiya haqqında 2023-cü il sistematik icmalı göstərir ki, onun nəticələri şəraitdən, yükün növündən və uşağın aldığı dəstəkdən asılıdır; xüsusilə emosional və uzunmüddətli yük bəzi uşaqlarda narahatlıq, depressiv əlamətlər və psixoloji sıxıntı ilə əlaqəli ola bilər. Dariotis və həmkarları, 2023
Belə bir uşaq ailədə “çox yetkin” görünə bilər. Amma onun yetkinliyi hər zaman rahat inkişafın nəticəsi olmur. Bəzən bu, “Mən də uşaq kimi davransam, hər şey dağıla bilər” qorxusunun yaratdığı erkən uyğunlaşmadır.
Səhv etmək təhlükəli hiss olunanda
“Ağıllı uşaq” rolu yalnız sakit olmaqla məhdudlaşmaya bilər. Uşaq yüksək qiymət almalı, yarışda qalib gəlməli, həmişə düzgün seçim etməli və valideynlərini utandırmamalı olduğunu düşünə bilər.
Bu zaman kiçik səhv də sadəcə bir nəticə kimi yaşanmır. Uşaq onu öz dəyəri haqqında hökmə çevirə bilər:
“Tapşırığı səhv etdim” əvəzinə “Mən bacarıqsızam.”
“Bu dəfə qalib gəlmədim” əvəzinə “Mən onları məyus etdim.”
“Bir şeyi unutdum” əvəzinə “Mən yaxşı uşaq deyiləm.”
2022-ci ildə aparılan meta-analizdə gənclərin valideynlərindən hiss etdikləri gözlənti və tənqidin zamanla artdığı, yüksək valideyn gözləntilərinin isə xüsusilə başqalarının onlardan mükəmməllik tələb etdiyini düşünməklə əlaqəli olduğu göstərilib. Bu nəticələr yüksək gözləntinin hər zaman zərərli olduğunu demir. Gözləntinin uşağın səhv etmək, dincəlmək və kömək istəmək haqqını əlindən alıb-almaması əsas fərqlərdən biridir. Curran və Hill, 2022
Görünməyən yük özünü necə göstərə bilər?
Bu yükü daşıyan hər uşaq eyni davranmır. Bəziləri həddindən artıq sakitləşir, bəziləri isə uzun müddət özünü saxladıqdan sonra yalnız evdə emosional partlayışlar yaşayır.
Aşağıdakı davranışlar diqqətə dəyər ola bilər:
səhv etdikdə yaşına uyğun olmayan dərəcədə qorxmaq və ya özünü günahlandırmaq;
köməyə ehtiyacı olsa da, bunu istəməmək;
valideynin əhvalını daim izləmək;
tez-tez üzr istəmək və hər münaqişədə məsuliyyəti öz üzərinə götürmək;
“yox” deməkdə və öz istəyini bildirməkdə çətinlik çəkmək;
başqalarını məyus etməkdən həddindən artıq qorxmaq;
istirahət etdikdə və ya oyun oynadıqda günahkar hiss etmək;
ağlamağı, hirslənməyi və qorxmağı zəiflik saymaq;
qarın ağrısı, baş ağrısı və yuxu problemləri kimi təkrarlanan fiziki şikayətlər yaşamaq;
yüksək nəticə əldə etsə belə, özündən razı qalmamaq.
Bu əlamətlərdən birinin olması uşağın mütləq ailədə ağır emosional yük daşıdığını sübut etmir. Temperament, məktəb çətinlikləri, yaşıd münasibətləri və başqa amillər də rol oynaya bilər. Əhəmiyyətli olan davranışın nə qədər tez-tez baş verməsi, uşağa nə qədər əziyyət verməsi və gündəlik həyatına necə təsir etməsidir.
Valideynlər nə edə bilər?
Məqsəd uşağın məsuliyyətsiz olması və ya bütün qaydaların aradan qaldırılması deyil. Məqsəd onun ailədəki yerini yalnız davranışı və uğurları ilə qazanmalı olmadığını hiss etdirməkdir.
Uşağı yalnız nəticəsinə görə görməyin. “Beş aldın, afərin” deməklə yanaşı, onun marağına, səyinə və yaşadığı çətinliyə də diqqət yetirin: “Bu tapşırığın çətin olmasına baxmayaraq, üzərində işlədiyini gördüm.”
Hisslə davranışı ayırın. Uşağın qəzəbini qəbul edib aqressiv davranışına sərhəd qoya bilərsiniz: “Mənə hirsləndiyini başa düşürəm. Hirslənə bilərsən, amma təhqir etməyə icazə yoxdur.”
Yalnız “özünü yaxşı apardığı” günlərdə yaxınlıq göstərməyin. Uşaq uğursuzluq, etiraz və məyusluq zamanı da münasibətdəki yerinin dəyişmədiyini bilməlidir.
Onun ehtiyaclarını soruşun. “Bu gün neçə aldın?” sualından əvvəl bəzən “Bu gün sənə ən çətin gələn nə oldu?” və ya “Hazırda məndən nə istəyirsən: səni dinləməyimi, yoxsa birlikdə həll yolu tapmağımızı?” deyə bilərsiniz.
Böyüklərin yükünü uşağa verməyin. Uşağın yanında bütün çətinlikləri gizlətmək mümkün və vacib deyil. Amma onu valideynin əsas sirdaşı, təsəlli verəni və ya ailə münaqişələrinin hakimi etmək uşağın daşıya biləcəyindən ağır ola bilər.
Məsuliyyəti yaşına uyğunlaşdırın. Ev işləri uşağın ailəyə aidlik və bacarıq hissini gücləndirə bilər. Bununla belə, evin ümumi qayğısına və böyüklərin emosional vəziyyətinə görə əsas məsuliyyət yenə böyüklərdə qalmalıdır.
Səhvin münasibəti pozmadığını göstərin. Valideyn özü səhv etdikdə üzr istəyə bilər: “Sənə çox sərt danışdım. Hirslənmişdim, amma bu şəkildə danışmağım doğru deyildi.” Bu, uşağa səhvin insanı pis etmədiyini və münasibətin bərpa oluna bildiyini öyrədir.
Nə vaxt psixoloji dəstək düşünmək olar?
Uşaq davamlı olaraq səhv etməkdən qorxursa, öz ehtiyaclarını ifadə edə bilmirsə, valideynin əhvalına görə həddindən artıq məsuliyyət hiss edirsə və ya bu vəziyyət onun yuxusuna, məktəb həyatına, fiziki sağlamlığına və münasibətlərinə təsir göstərirsə, uşaq və yeniyetmələrlə çalışan psixoloqdan dəstək almaq faydalı ola bilər.
Mütəxəssis yalnız uşağın davranışına deyil, ailədə həmin davranışı formalaşdıran münasibət nümunələrinə də baxa bilər. Məqsəd kimisə günahlandırmaq deyil; uşağın ehtiyaclarını daha aydın görmək və ailədə daha təhlükəsiz ünsiyyət yaratmaqdır.
Fanus və mütəxəssislərimizdən dəstək ala bilərsiniz.
Uşağın məsuliyyətli, diqqətli və köməksevər olması gözəl xüsusiyyətlərdir. Amma uşaqlıq böyüklərin rahatlığını qorumaq üçün onun daim özünü susdurmalı olduğu bir dövrə çevrilməməlidir.
Uşaq yalnız sakit, uğurlu və köməkçi olduğu zaman deyil; yorulduqda, səhv etdikdə, etiraz etdikdə və köməyə ehtiyac duyduqda da sevildiyini bilməlidir.
Çünki uşağın ən böyük ehtiyaclarından biri həmişə “ağıllı” görünmək deyil, bəzən sadəcə uşaq ola bilməkdir.
