Qapının arxasından dostları ilə gülüşdüyünü eşidirsiniz. Bir az əvvəl sizin “Günün necə keçdi?” sualınıza yalnız “Yaxşı” demişdi. Deməli, danışmağa sözü var. Amma sizinlə söhbət bir neçə cümlədən sonra bitir.
Əvvəllər məktəbdə kimin nə dediyini, nəyə sevindiyini, kimdən incidiyini özü danışırdı. İndi onun günündən xəbər tutmaq üçün sual verməli, cavab almaq üçün isə sanki doğru anı gözləməlisiniz. Eyni evdə yaşayırsınız, amma həyatında nələr baş verdiyini getdikcə daha az bilirsiniz.
Bu dəyişiklik valideyndə narahatlıqla yanaşı inciklik də yarada bilər. Övladınıza yaxınlaşmaq istəyirsiniz, o isə hər yeni sualda bir az da uzaqlaşır.
Belə bir vəziyyətdə onun nə qədər danışdığına, gündəlik həyatının necə getdiyinə və aranızdakı söhbətlərin necə keçdiyinə birlikdə baxmaq faydalıdır.
Böyüdükcə yaxınlığın forması dəyişir
Yeniyetməlik dövründə şəxsi məkan ehtiyacı artır. Övladınız hansı fikrini kiminlə bölüşəcəyinə, nə vaxt tək qalacağına və hansı mövzuları özündə saxlayacağına daha çox özü qərar vermək istəyir.
Dostluqlar, bədənindəki dəyişikliklər, ilk romantik hisslər və özü haqqında suallar onun üçün yeni bir şəxsi dünya yaradır. Bu dünyanın bəzi hissələrini hələ sizinlə bölüşməyə hazır olmaya bilər.
UNICEF yeniyetmələrin şəxsi məkan və məxfilik ehtiyacını inkişafın gözlənilən bir hissəsi kimi təsvir edir. Eyni zamanda onların böyüklərin qayğısına, müdafiəsinə və əlçatan olmasına ehtiyacı davam edir. Yəni müstəqillik istəyi ilə valideynə ehtiyac eyni vaxtda mövcud ola bilər.
Otağında dincəlir, yoxsa həyatdan uzaqlaşır?
Məktəbdən sonra bir müddət tək qalmaqla əvvəllər zövq aldığı hər şeydən uzaqlaşmaq arasında əhəmiyyətli fərq var.
Övladınız otağında vaxt keçirsə də dostları ilə əlaqə saxlayır, maraqlarına davam edir və gündəlik işlərini əsasən yerinə yetirirsə, bu mənzərəni başqa cür qiymətləndirmək lazımdır. Dost görüşlərindən, sevdiyi məşğuliyyətlərdən və ailə həyatından eyni vaxtda çəkilməsi isə daha diqqətli yanaşma tələb edir.
Onu başqa yeniyetmələrlə müqayisə etməkdənsə, öz əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisə edin. Yuxusu, iştahı, enerjisi, dərslərə münasibəti və insanlarla əlaqəsi necə dəyişib? Dəyişiklik qəfildən başlayıb, yoxsa tədricən yaranıb? Amerika Pediatriya Akademiyası bu cür dəyişikliklərin birlikdə və davamlı görünməsinə diqqət yetirməyi tövsiyə edir.
Dostları ilə gülməsi də bütün çətinliklərin olmadığını göstərmir. Onun ümumi halını anlamaq üçün bir neçə davranışa birlikdə baxmaq lazımdır.
Danışanda onu hansı reaksiya gözləyir?
Bəzən yeniyetmənin susmasını anlamaq üçün son dəfə nəsə danışanda söhbətin necə keçdiyini xatırlamaq kömək edir.
Dostundan incidiyini deyəndə dərhal “Mən sənə demişdim, ondan uzaq dur” cavabı alıbmı? Səhvini etiraf edəndə söhbət uzun danlağa çevrilibmi? Şəxsi bir məsələni bölüşdükdən sonra onu qohumların da bildiyini görübmü?
Valideynin niyyəti kömək etmək ola bilər. Lakin yeniyetmə növbəti dəfə danışmazdan əvvəl həmin reaksiyanı gözləyə bilər.
Burada özünüzə verə biləcəyiniz bir sual var: “Övladım mənə çətin bir şey danışanda, onu başa düşməyə nə qədər vaxt ayırıram?”
Əlbəttə, hər susqunluğun səbəbi valideynin davranışı deyil. Yeniyetmə yaşadıqlarını ifadə etməkdə çətinlik çəkə, utanıb çəkinə və ya sizi narahat etmək istəməyə bilər. Məktəbdəki təzyiq, dostlarla problem və zorakılıq da araşdırılmalı ehtimallardandır.
Dinlənildiyini hiss etmək nəyi dəyişir?
2021-ci ildə 13–16 yaşlı yeniyetmələrlə aparılmış eksperimental tədqiqatda iştirakçılara valideynlə söhbəti əks etdirən videolar göstərilib. Diqqətlə dinləyən valideynin olduğu səhnələrə baxanlar belə bir söhbətdən sonra özlərini daha yaxşı hiss edəcəklərini bildiriblər. Onlar videodakı yeniyetmənin gələcəkdə şəxsi mövzuları valideyni ilə bölüşmək ehtimalını da daha yüksək qiymətləndiriblər.
Tədqiqat real ailələrdə uzunmüddətli davranış dəyişikliyini ölçməyib. Bununla belə, nəticələr dinlənildiyini hiss etməyin ünsiyyət üçün əhəmiyyətini dəstəkləyir.
Gündəlik həyatda bunu sınamaq üçün övladınız danışanda cavabınızı hazırlamağa tələsmədən sözünü bitirməsini gözləyə bilərsiniz. Sonra eşitdiyinizi öz sözlərinizlə yoxlayın: “Düz başa düşdümsə, səni ən çox hamının yanında bunu deməsi incidib.”
Valideynin narahatlığı da söhbətə qoşulur
Övladınız haqqında az bildikcə daha çox sual vermək istəyə bilərsiniz. Cavablar qısaldıqca səsinizdə narazılıq artır, söhbət isə bir-birinizdən gileylənməyə çevrilir.
Bu zaman öz hissinizi fərq etmək faydalıdır: qorxursunuz, incimisiniz, yoxsa nə edəcəyinizi bilmirsiniz?
“Mənimlə heç danışmırsan, məni saymırsan” cümləsi yeniyetmənin qarşısına əlavə bir məsuliyyət qoya bilər: əvvəlcə sizi sakitləşdirmək.
Hissinizi daha aydın ifadə edə bilərsiniz: “Son vaxtlar birlikdə söhbət etdiyimiz vaxtlar azalıb. Səninlə vaxt keçirmək üçün darıxıram.”
Yeniyetmənin hər dəfə sizə təsəlli verməsini gözləmədən bu hissi özünüz üçün də anlamağa çalışın.
Telefon bu mənzərənin harasındadır?
Otaqda telefonla vaxt keçirmək müxtəlif mənalar daşıya bilər: dostlarla ünsiyyət, oyun, maraqlandığı mövzunu öyrənmək və ya yorucu gündən sonra diqqətini yayındırmaq.
Ekrandan istifadənin yuxuya, dərslərə, hərəkətə və münasibətlərə təsirinə baxmaq daha faydalıdır. Sosial media bəzi yeniyetmələrə əlaqə və dəstək imkanı yaradır; bəzi istifadə formaları isə istirahəti və gündəlik fəaliyyəti sıxışdıra bilər. Təsir hər yeniyetmədə eyni olmur.
“Bütün gün telefondasan” deməzdən əvvəl orada onun üçün nəyin maraqlı olduğunu öyrənməyə çalışın. Sonra yuxu və gündəlik öhdəliklər barədə konkret razılaşmaları müzakirə edin.
Yenidən yaxınlaşmaq üçün nə etmək olar?
Müşahidənizi ittihamsız ifadə edin. “Çox dəyişmisən” kimi ümumi sözlər əvəzinə gördüyünüz davranışı deyin: “Bu həftə axşam yeməyindən sonra tez otağına getdiyini gördüm. Özünü necə hiss edirsən?” Bir sual verin və cavab üçün yer saxlayın.
Vaxtı birlikdə seçin. Dərsdən yeni gələndə və ya mübahisənin ortasında ciddi söhbətə hazır olmaya bilər. “İndi danışmaq sənə uyğundur, yoxsa bir az sonra?” deyə soruşa bilərsiniz. Təcili təhlükə yoxdursa, həmin anda danışmaq istəməməsini qəbul edib başqa vaxt yenidən yaxınlaşın.
Əvvəlcə hissini anlamağa çalışın. Sizə kiçik görünən hadisə onun üçün ağır ola bilər. “Buna görə inciməyə dəyməz” demək əvəzinə, hadisənin hansı hissəsinin onu narahat etdiyini soruşun. Sonra ehtiyacını dəqiqləşdirin: “Səni dinləməyimi istəyirsən, yoxsa birlikdə nə edə biləcəyimizi düşünək?” CDC də sözü kəsmədən dinləməyi, eşidiləni yoxlamağı və söhbət üçün müntəzəm imkanlar yaratmağı tövsiyə edir.
Birlikdə vaxtın mövzusu həmişə dərs olmasın. Qısa gəzinti, yemək hazırlamaq və ya onun seçdiyi musiqini dinləmək üçün vaxt ayırın. Sevdiyi oyunu izah edəndə söhbəti dərhal qiymətlərə çevirməməyə çalışın. Onun maraqlarını tanımaq da münasibətin bir hissəsidir.
Öz reaksiyanızı düzəldə bildiyinizi göstərin. Əvvəlki söhbətdə sərt davranmısınızsa, konkret şəkildə etiraf edin: “Dünən sözünü kəsdim və səni dinləmədən nəticə çıxardım. Buna görə üzr istəyirəm.” Ardınca özünüzü müdafiə edən uzun izah vermədən onun cavabını gözləyin.
Bir söhbətdən böyük nəticə gözləməyin. Uzun müddətdir ünsiyyət çətindirsə, bir dəfə sakit dinləməyiniz onun dərhal hər şeyi danışmasına gətirməyə bilər. Müxtəlif günlərdə göstərdiyiniz münasibətin bir-birinə uyğun olması vacibdir. Kiçik bir paylaşımı da diqqətlə qarşılayın.
Şəxsi məkanla ailə qaydaları birlikdə mümkündür
Otağına girməzdən əvvəl qapını döymək, danışdığı şəxsi məsələni icazəsiz başqaları ilə bölüşməmək və bəzi mövzuları özündə saxlamaq istəyinə hörmət etmək münasibətdə etibarı qoruya bilər.
Bununla yanaşı, yaşına uyğun qaydalar qalır: harada və kimlə olduğu, nə vaxt qayıdacağı, yuxu rejimi və evdəki öhdəlikləri barədə razılaşmalar lazımdır. Qaydaların səbəbini izah edin və mümkün olan hissələrdə onun fikrini də nəzərə alın. CDC valideyn nəzarətinin qayğı göstərilən, ünsiyyətə açıq münasibət daxilində daha faydalı olduğunu vurğulayır.
Təhlükəsizliyi ilə bağlı konkret narahatlıq yaranarsa, nə müşahidə etdiyinizi və hansı addımı niyə atdığınızı açıq danışın. Lazım gəldikdə mütəxəssisdən kömək alın.
Nə vaxt peşəkar dəstək almaq lazımdır?
Aşağıdakı dəyişikliklərə xüsusilə diqqət yetirin:
Dostlardan və əvvəllər zövq aldığı fəaliyyətlərdən davamlı uzaqlaşma.
Uzun sürən kədər, əsəbilik, ümidsizlik və ya özünü dəyərsiz hiss etdiyini bildirmə.
Yuxu, iştah, enerji və şəxsi qulluğunda nəzərəçarpan dəyişikliklər.
Məktəbə getməkdə, dərslərdə və gündəlik işlərdə ciddi çətinliklər.
Bu əlamətlər birlikdə görünür və təxminən iki həftə və ya daha uzun davam edirsə, qiymətləndirmə üçün müraciət etmək faydalıdır. Vəziyyət sürətlə pisləşirsə və ya gündəlik həyatı ciddi pozursa, iki həftənin tamamlanmasını gözləmək lazım deyil. Tək bir əlamət əsasında diaqnoz qoyulmur.
Özünə zərər vermə və ya yaşamaq istəməmə barədə sözləri ciddiyə alın və gecikmədən peşəkar yardım axtarın. Yaxın təhlükə varsa, onu tək qoymayın və təcili tibbi yardıma müraciət edin.
Pediatr, yeniyetmələrlə işləyən psixoloq və ya uşaq-yeniyetmə psixiatrı vəziyyəti qiymətləndirə bilər. Valideynin ayrıca məsləhət alması da ünsiyyətdə hansı dəyişikliklərin lazım olduğunu anlamağa kömək edə bilər.
Fanus və mütəxəssislərimizdən dəstək ala bilərsiniz.
Yaxınlığın yenidən qurulması bəzən uzun bir söhbətlə başlamır. Övladınız sizə bir mahnı göstərə, çay içmək üçün yanınızda otura və ya məktəbdəki kiçik bir hadisəni danışa bilər. Həmin anı dərhal daha çox məlumat almağa tələsmədən qarşılamaq olar.
Zamanla onun təkrar yaşaya biləcəyi bir təcrübə yaratmağa çalışın: danışanda sözünü bitirə bilir, hissləri ciddiyə alınır və kömək istədikdə yanında biri olur.
