Müəllimi bu gün də uşağınızdan razı qaldığını deyir. Dərsdə diqqətlə qulaq asıb, tapşırığını bitirib, dostuna kömək edib. Yarım saat sonra isə həmin uşaq evin dəhlizində ayaqqabısının bağı açılmadığı üçün ağlayır. Kömək etmək üçün əyiləndə əlinizi itələyir. Siz hələ çantanızı yerə qoymağa macal tapmamısınız, amma artıq aranızda mübahisə başlayıb.
Belə anlarda valideyni incidən təkcə uşağın səsini qaldırması deyil. Onu gün boyu görməmisiniz, darıxmısınız. Məktəbdə hamı ilə yola gedən uşağın niyə məhz sizinlə belə davrandığını anlamaq çətindir.
Müəllimin gördüyü sakit uşaq da, sizin gördüyünüz əsəbi uşaq da eyni uşaqdır. Sadəcə, müəllim onun gününün bir hissəsini, siz isə başqa hissəsini görürsünüz. Aradakı fərqi anlamaq üçün bəzən ayaqqabının bağından bir neçə saat əvvələ baxmaq lazımdır.
Məktəbdə sakit görünmək məktəbdə rahat olmaqla eyni deyil
Bir dərs saatını uşağın gözü ilə düşünün. Cavabı bilir, amma növbəsini gözləyir. Yanındakı yoldaşı danışır, o isə diqqətini dəftərdə saxlamağa çalışır. Tənəffüsdə oyuna qoşulmaq istəyir, amma necə yaxınlaşacağını bilmir. Bunların heç biri müəllimin diqqətini çəkəcək bir hadisə olmaya bilər. Uşaq üçün isə hər biri müəyyən səy tələb edə bilər.
Günün sonunda aclıq, yorğunluq və ya məktəbdə yarımçıq qalan bir narazılıq da buna əlavə oluna bilər. Onda ayaqqabının bağı həqiqətən uşağı əsəbiləşdirir, amma reaksiyasının böyüklüyünü təkcə bağın düyünlənməsi izah etmir. Bəzən isə daha dərin səbəb axtarmağa ehtiyac yoxdur: uşaq naharını yeməyib və evə çox ac gəlib. understood.org
Bəs niyə evdə? Uşaq bəzən tanıdığı mühitdə narazılığını daha sərbəst göstərir. Amma hər dəfə “yanımda özünü təhlükəsiz hiss etdiyi üçün belə edir” deyib məsələni bağlamaq da düzgün olmaz. Bəlkə onu məktəb avtobusundakı səs-küy yorur. Bəlkə də ən çətin an evə girən kimi televizoru söndürmək və dərsə başlamaq tələb olunduğu andır. Davranışın harada üzə çıxması onun səbəbinin mütləq orada olması demək deyil.

Evə gəldiyi ilk dəqiqələrdə nəyi dəyişə bilərsiniz?
Siz gün ərzində nə baş verdiyini öyrənmək istəyirsiniz. Uşaq isə günün məktəbə aid hissəsinin bir azlıq bitməsini istəyə bilər. Buna görə qapıda verilən qayğıkeş bir sual belə bəzən ona cavablandırmalı olduğu növbəti tapşırıq kimi gələ bilər. Sualınız yanlış deyil; sadəcə, vaxtı uyğun olmaya bilər.
Bir neçə gün kiçik bir dəyişiklik sınayın. Evə girəndə əvvəlcə onu qarşılamağa vaxt ayırın. Acdırsa, yemək təklif edin. Danışmağa başlayırsa, qulaq asın; başlamırsa, söhbəti axşama saxlayın. Bir uşaq paltarını dəyişib sakit yerdə oturmaq, digəri isə həyətdə bir az qaçmaq istəyə bilər. Məqsəd hamıya uyğun bir rejim qurmaq deyil, sizin uşağınıza məktəbdən ev həyatına keçməkdə nəyin kömək etdiyini görməkdir. docs-cdn.schooljotter3.com
Bu, ev tapşırığını ləğv etmək demək deyil. Fərq ondadır ki, uşaq dincələndə hər an “indi dəftərini aç” sözünü gözləmir. Məsələn, əvvəl yemək yeyəcəyinizi, sonra çantanı birlikdə açacağınızı qabaqcadan bilirsə, siz də eyni tələbi dəfələrlə təkrarlamalı olmursunuz.
Əsəbiləşdiyi anda: hissi qəbul edin, zərərə sərhəd qoyun
Uşaq qardaşını itələyəndə onun yorğun olduğunu anlamaq vacibdir. Qardaşını qorumaq da eyni dərəcədə vacibdir. Belə anda uzun izah əvəzinə araya keçib qısa demək kifayətdir: “Əsəbiləşdiyini görürəm. Amma qardaşını itələməyə icazə verməyəcəyəm.” Beləcə, uşağa əsəbiləşməyin qadağan olmadığını, amma başqasına zərər verməyin qarşısını alacağınızı göstərirsiniz. denverhealth.org
Sakitləşəndən sonra mövzunu cəza ilə deyil, baş verəni düzəltməklə davam etdirə bilərsiniz. Qardaşı qorxubsa, gedib necə olduğunu soruşmaq; əşyalar yerə tökülübsə, onları birlikdə yığmaq konkret addımlardır. Sonra gələn dəfə nə edə biləcəyini danışmaq daha asandır. Məsələn, çantasına toxunulmasını istəmirsə, onu itələmədən də “indi özüm açmaq istəyirəm” deyə bilər.
Bəzən siz də yorğun olursunuz və səsinizi qaldırırsınız. Belə halda sonradan öz payınızı qəbul etmək qoyduğunuz sərhədi ləğv etmir: “Bir az əvvəl mən də qışqırdım. Bunu daha sakit deyə bilərdim. Amma vurmağa yenə də icazə yoxdur.”

Səbəbi tapmaq üçün uşağı sorğuya çəkmək lazım deyil
Bir həftə ərzində yalnız üç məqama fikir verin: gərginlik nə vaxt başladı, ondan əvvəl nə baş verdi və sonra nə kömək etdi? Hər hərəkəti qeydə almağa ehtiyac yoxdur. Ola bilsin, uşağınız ən çox uzadılmış dərs günlərində çətinlik çəkir. Yaxud evə sakit gəlir, mübahisə isə hər dəfə oxu tapşırığı başlayanda yaranır. Birinci halda dincəlməyə vaxt ayırmaq, ikinci halda isə oxumağın hansı hissəsində çətinlik çəkdiyini öyrənmək daha faydalıdır.
Müəllimlə danışanda da “Məktəbdə problem yaradır?” sualından daha çox şey öyrənmək mümkündür. Uşaq problem yaratmaya, amma çətinlik çəkə bilər. Tənəffüsdə kimlə vaxt keçirdiyini, çətin tapşırıq veriləndə kömək istəyib-istəmədiyini və son dərsdə səhərə nisbətən daha yorğun görünüb-görünmədiyini soruşun. Uşağın özünə isə sakit vaxtda danışmaq imkanı verin. Bəzən günün ən vacib detalını qapıda deyil, axşam birlikdə süfrəni yığışdıranda danışır.
Nə vaxt əlavə dəstək almaq yaxşı olar?
Arabir yaşanan çətin bir axşam öz-özlüyündə diaqnoz deyil. Amma bu hallar tez-tez təkrarlanırsa, getdikcə şiddətlənirsə, uşaq məktəbə getməkdən çəkinirsə və ya davranışı özünə, başqalarına zərər verirsə, məsələni yalnız yorğunluqla izah etməyin. Müəllimlə müşahidələrinizi bölüşmək, pediatr və ya uşaq psixoloqu ilə məsləhətləşmək uyğun addım ola bilər. Görüşdə ümumi “çox əsəbidir” təsvirindən daha faydalısı gündəlik həyatdan bir-iki konkret nümunədir.
Lazım gəldikdə, Fanusun uşaq və yeniyetmələrlə çalışan mütəxəssislərinə onlayn müraciət edə bilərsiniz.
Bu axşam hər şeyi dəyişməyə ehtiyac yoxdur. Uşağınız qapıdan girəndə ilk sualı bir az sonraya saxlayın və onun sizi necə qarşıladığına diqqət yetirin. Bəlkə danışmaq istəyəcək, bəlkə də ayaqqabısını sakitcə çıxarıb bir müddət yanınızda oturacaq. Söhbəti sonraya saxlamaq maraqsızlıq deyil. Bəzən uşağı eşitməyin ən yaxşı yolu ona nə vaxt danışacağını seçmək imkanı verməkdir.




