Bəzən bütün günü evdə keçiririk. Nə ağır fiziki iş görürük, nə uzun yol gedirik, nə də ciddi bir məsuliyyəti yerinə yetiririk. Buna baxmayaraq, axşam özümüzü sanki çox ağır bir gün keçirmiş kimi yorğun hiss edirik.
Bu zaman insan özündən soruşur:
“Mən axı bu gün heç nə etməmişəm. Bəs niyə bu qədər yorğunam?”
Çünki istirahət etmək ilə hərəkətsiz qalmaq eyni şey deyil. Bədənimiz sakit qala bilər, amma beynimiz bütün günü işləməyə davam edə bilər.
Bədən dayanır, düşüncələr isə dayanmır
Heç nə etmədiyimiz günlərdə beynimiz həmişə dincəlmir. Görəcəyimiz işləri, gecikdirdiyimiz məsuliyyətləri, gələcəklə bağlı narahatlıqları və keçmişdə baş verənləri düşünə bilərik.
“Bu işi çoxdan bitirməli idim.”
“Sabah hər şey daha da çətin olacaq.”
“Niyə heç nəyə həvəsim yoxdur?”
Bu düşüncələr konkret bir nəticəyə gətirib çıxarmasa da, zehni enerji sərf edir. İnsan bir tərəfdən işə başlamır, digər tərəfdən isə başlamadığı üçün özünü günahlandırır. Beləliklə, bütün gün “bir azdan başlayacağam” vəziyyətində keçir.
Axşam isə ortada görülmüş bir iş yoxdur, amma beyin bütün günü sanki işləyib.
Hərəkətsizlik enerjini artıra deyil, azalda bilər
Çox vaxt enerjimizi qorumaq üçün daha az hərəkət etməli olduğumuzu düşünürük. Ancaq uzun müddət hərəkətsiz qalmaq bədənin oyanıqlıq səviyyəsini azalda bilər.
Gün işığına çıxmaq, gəzmək, əzələləri hərəkət etdirmək, başqa insanlarla ünsiyyət qurmaq və kiçik işləri tamamlamaq beynə günün davam etdiyi barədə siqnallar verir. Bu stimullar azaldıqda insan özünü daha yuxulu, ağır və həvəssiz hiss edə bilər.
Beləcə, bir dövrə yaranır:
İnsan yorğun olduğu üçün hərəkət etmir, hərəkət etmədikcə də özünü daha yorğun hiss edir.
Təxirə saldığımız işlər zehindən yox olmur
Bir işi təxirə salmaq qısa müddətə rahatlıq verə bilər. Çətin e-poçtu açmırıq, zəng etmirik, sənədi yazmağa başlamırıq və həmin an gərginliyimiz azalır.
Ancaq məsələ həll olunmadığı üçün beynin bir hissəsi onu izləməyə davam edir. İş gözümüzdə getdikcə böyüyür, günahkarlıq artır və başlamaq daha da çətinləşir.
Bəzən bizi gördüyümüz işlər deyil, uzun müddətdir görməməyə çalışdığımız işlər yorur.
Motivasiya həmişə hərəkətdən əvvəl gəlmir
İnsanlar çox vaxt belə düşünür:
“Özümü yaxşı hiss edəndə başlayacağam.”
“Mənə bir az enerji gəlsin, sonra bu işi görəcəyəm.”
Halbuki enerji və motivasiya bəzən hərəkətdən əvvəl deyil, hərəkətdən sonra yaranır. Yatağı toplamaq, duş qəbul etmək, pəncərəni açmaq, beş dəqiqə gəzmək və ya işin yalnız ilk hissəsini yerinə yetirmək beyində hərəkətsizlik vəziyyətini poza bilər.
Depressiyanın müalicəsində istifadə olunan davranış aktivləşdirilməsi yanaşması da bu prinsipə əsaslanır. İnsan motivasiyanın gəlməsini gözləmək əvəzinə, kiçik və mənalı fəaliyyətlərə tədricən qayıdır. Klinik araşdırmalar bu yanaşmanın depressiv simptomların azalmasına kömək edə bildiyini göstərir.
Bu, insanın özünü zorla məşğul etməsi demək deyil. Məqsəd böyük dəyişikliklər etmək yox, hərəkətsizlik dövrəsini mümkün olan ən kiçik addımla pozmaqdır.
İstirahət etdiyimizi düşünərkən niyə dincəlmirik?
Həqiqi istirahət zamanı insan müvəqqəti olaraq məsuliyyətlərdən ayrılır. Film izləyir, yatır, musiqi dinləyir, gəzir və ya sakit oturur. Bu fəaliyyətin məqsədi bərpa olunmaqdır.
Ancaq insan saatlarla telefonda vaxt keçirir, bundan zövq almır, görəcəyi işləri düşünür və eyni zamanda özünü günahlandırırsa, bu vəziyyət həmişə istirahət sayılmır.
Bədən divanda ola bilər, amma zehin hələ də mübarizə aparır.
Hərəkətsizlik dövrəsindən necə çıxa bilərik?
Bu dövrəni pozmaq üçün bir anda məhsuldar və enerjili olmağa çalışmaq lazım deyil. Böyük planlar yorğun beyin üçün əlavə yükə çevrilə bilər. Daha təsirli yol kiçik və konkret addımlarla başlamaqdır.
1. Beş dəqiqəlik başlanğıc edin
Özünüzdən işi tamamlamağı deyil, yalnız beş dəqiqə məşğul olmağı istəyin. Beş dəqiqədən sonra davam etmək məcburiyyətində deyilsiniz. Məqsəd işi bitirmək deyil, başlanğıca qarşı yaranmış müqaviməti azaltmaqdır.
2. İşi mümkün qədər kiçildin
“Evi yığışdıracağam” əvəzinə “masanın üzərindəki üç əşyanı yerinə qoyacağam” deyin.
“İdman edəcəyəm” əvəzinə idman geyiminizi geyinin və beş dəqiqə gəzin.
Beyin qeyri-müəyyən və böyük tapşırıqları təhlükə kimi qəbul edə bilər. Konkret və kiçik addımlar isə daha idarəolunan görünür.
3. Gününüzə bir sabit nöqtə əlavə edin
Hər şeyi planlaşdırmaq əvəzinə, hər gün eyni vaxtda yerinə yetirəcəyiniz yalnız bir fəaliyyət seçin. Bu, səhər yeməyi, duş, qısa gəzinti, otağı havalandırmaq və ya müəyyən saatda evdən çıxmaq ola bilər.
Bir sabit fəaliyyət günün qalan hissəsinə də struktur verə bilər.
4. İstirahəti şüurlu şəkildə seçin
Dincəlməyə qərar vermisinizsə, həmin zamanı özünüzü günahlandıraraq keçirməyin. İstirahətin başlanğıcını və sonunu müəyyənləşdirin:
“Növbəti bir saat ərzində heç bir iş görmədən dincələcəyəm.”
Beləliklə, zehin “işləməliyəm, yoxsa dincəlməliyəm?” qarşıdurmasından müvəqqəti olaraq çıxır.
5. Bədənə oyanıqlıq siqnalları verin
Pərdəni açmaq, gün işığına çıxmaq, su içmək, üzünüzü yumaq, bir neçə dəqiqə hərəkət etmək və ya başqa bir insanla danışmaq sadə görünsə də, passiv vəziyyətdən çıxmağa kömək edə bilər.
Bəzən problem üçün dərhal həll tapmırıq. Amma həll axtara biləcəyimiz fiziki və zehni vəziyyətə qayıdırıq.
Hər yorğunluq tənbəllik deyil
Davamlı yorğunluğu yalnız hərəkətsizlik və ya iradə zəifliyi ilə izah etmək düzgün olmaz. Yorğunluq depressiya, xroniki stress, yuxu problemləri, vitamin və dəmir çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzin pozuntuları, bəzi dərmanlar və başqa sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli ola bilər.
Əgər yorğunluq bir neçə həftədir davam edirsə, gündəlik həyatınıza mane olursa və həvəssizlik, ümidsizlik, diqqət çətinliyi və zövq itkisi ilə müşayiət olunursa, bunu sadəcə “tənbəllik” adlandırmaq əvəzinə mütəxəssis dəstəyi almaq vacibdir.
İnsan hər an məhsuldar olmaq məcburiyyətində deyil. Bəzən həqiqətən dayanmağa və dincəlməyə ehtiyacımız var. Ancaq dayandıqca özümüzü daha ağır, narahat və yorğun hiss ediriksə, bəlkə də yaşadığımız şey istirahət deyil, hərəkətsizlik dövrəsidir.
Bəzən hərəkət etmək üçün enerjinin gəlməsini gözləmək lazım deyil. Bəzən kiçik bir addım atdıqdan sonra enerji yavaş-yavaş geri gəlir.
Bu dövrədən çıxmaqda çətinlik çəkirsinizsə, Fanus və mütəxəssislərimizdən dəstək ala bilərsiniz.
