Birinin sizdən inciməsi bəzən bütün gününüzü dəyişir. Fikrinizi işə verə bilmir, söhbəti dönə-dönə xatırlayır, nəyi başqa cür deməli olduğunuzu düşünürsünüz. Qarşı tərəf rahat danışmağa başlayana qədər siz də rahatlaşa bilmirsiniz.
Hətta bəzən ortada açıq bir inciklik olmur. Mesajın əvvəlkindən qısa olması, səs tonundakı dəyişiklik və ya görüşdəki susqunluq kifayət edir. Özünüz də bilmədən daha mehriban davranır, əlavə izah verir, istəmədiyiniz bir şeyə razılaşırsınız.
Ən yorucu tərəfi isə budur: bəzən qərarınızın doğru olduğunu bilirsiniz, amma yenə də onu dəyişmək istəyirsiniz. Çünki kiminsə narazılığı ilə qalmaq, öz istəyinizdən imtina etməkdən daha çətin gəlir.
Qarşı tərəfin incikliyi sizin üçün nə deməkdir?
Sevdiyimiz insanın inciməsi bizə təsir edə bilər. Münasibətə əhəmiyyət verdiyimiz üçün davranışımızı nəzərdən keçirir, lazım gəldikdə üzr istəyirik. Çətinlik, hər narazılığı münasibətin təhlükəyə düşməsi kimi yaşadıqda başlayır.
Qarşı tərəfin hissi ilə bağlı düşüncə tezliklə özünüz haqqındakı hökmə çevrilə bilər. “Məndən incidi” demək, daxilinizdə “Mən pis insanam”, “Məni daha sevməyəcək” və ya “İndi bunu mütləq düzəltməliyəm” mənasını daşıyır.
Belə olduqda məqsəd yalnız anlaşmaq olmur. Özünüzü yenidən qəbul edilmiş hiss etmək üçün qarşı tərəfin əhvalını mümkün qədər tez dəyişməyə çalışırsınız.
Özünüzdən soruşmağa dəyər: məni daha çox nə qorxudur — etdiyim bir hərəkətin ona təsiri, yoxsa onun gözündə dəyərimi itirmək ehtimalı?
Hamını razı salmağa çalışmaq necə yaranır?
Bəzi insanlar münasibətlərdə qəbul olunmağı uyğunlaşmaqla əlaqələndirməyə öyrəşirlər. Etiraz etdikdə danlanmaq, fərqli istək bildirdikdə günahlandırılmaq və ya yalnız sözə baxanda təqdir olunmaq buna təsir edə bilən təcrübələrdir.
Belə bir mühitdə insan başqasının narazılığını erkən hiss etməyə, öz istəyini isə geri çəkməyə alışa bilər. Böyüdükdə də münasibəti qorumağın yolunu daim güzəştə getməkdə axtara bilər.
Amma bu çətinliyi hər kəsdə uşaqlıqla izah etmək doğru olmaz. Hazırkı münasibətdə tez-tez tənqid olunmaq, maddi asılılıq, işini itirmək qorxusu və ya ailənin gözləntiləri də etirazı çətinləşdirə bilər.
Burada “hamını razı salmaq” ayrıca diaqnoz deyil. Söhbət insanın öz ehtiyaclarını mütəmadi olaraq başqalarının razılığına tabe etməsindən gedir.
Mehribanlıq nə vaxt özündən imtinaya çevrilir?
Birinə kömək etmək, onun rahatlığını düşünmək və bəzən güzəştə getmək münasibətlərin bir hissəsidir. Fərqi görmək üçün öz seçiminizə baxın: bunu etmək istəyirsiniz, yoxsa etməsəniz qarşı tərəfin reaksiyasına dözə bilməyəcəyinizdən qorxursunuz?
Məsələn, dostunuza vaxt ayırmaqdan məmnun ola bilərsiniz. Ancaq hər dəfə yorğunluğunuzu gizlədərək onun planına uyğunlaşır, sonra da daxilən incik qalırsınızsa, bu razılığın sizə nə bahasına başa gəldiyini düşünmək lazımdır.
Bəzən diliniz “hə” deyir, davranışınız isə sonradan narazılığı göstərir: söhbətdən qaçırsınız, soyuqlaşırsınız, kiçik məsələlərə əsəbiləşirsiniz. Qarşı tərəf isə sizin razılaşdığınızı düşünüb bu dəyişikliyi anlamaya bilər.
Avstraliyanın Klinik Müdaxilələr Mərkəzi də istəmədiyi halda razılaşmağın zamanla inciklik, qəzəb və həddindən artıq yüklənmə ilə nəticələnə biləcəyini qeyd edir.
Günahkarlıq həmişə səhv etdiyimizi göstərmir
Günahkarlıq hissi davranışımızı nəzərdən keçirmək üçün faydalı siqnal ola bilər. Amma təkbaşına hökm deyil.
Verdiyiniz sözü səbəbsiz pozmusunuzsa, alçaldıcı danışmısınızsa və ya kiminsə etibarını zədələmisinizsə, üzərinizə düşən məsuliyyətə baxmaq lazımdır.
Başqa bir vəziyyətdə isə həmin hiss yalnız kiminsə istəyini yerinə yetirmədiyiniz üçün yaranır. Əlavə iş götürməyə vaxtınız çatmır, şəxsi məlumatınızı bölüşmək istəmirsiniz və ya borc verməyə imkanınız yoxdur. Qarşı tərəf bundan məyus ola bilər. Onun məyusluğu qərarınızı avtomatik olaraq haqsız etmir.
Özünüzə iki ayrı sual verin: “Davranışımda hörmətsizlik oldumu?” və “Sadəcə onun istədiyi cavabı vermədiyim üçünmü özümü günahkar hiss edirəm?”
Bəzən qərarınız uyğundur, onu ifadə etmə tərziniz isə düzəliş tələb edir. Sərhədi qoruyaraq sərt danışdığınız üçün üzr istəmək mümkündür.
Təkrar üzr istəmək niyə kifayət etmir?
Söhbət aydınlaşdırıldıqdan sonra da eyni sualı vermək istəyə bilərsiniz: “Hələ də məndən incimisən?” Cavab sizi rahatlaşdırır, amma bir müddət sonra şübhə qayıdır.
Bu zaman təsdiq almaq anlaşmağa xidmət etməkdən çox, narahatlığı dərhal azaltmağın yoluna çevrilə bilər. Klinik Müdaxilələr Mərkəzinin məlumatına görə, təkrar arxayınlıq axtarmaq qısamüddətli rahatlıq versə də, uzun müddətdə narahatlığı davam etdirə bilər.
Üzr istəmisinizsə, qarşı tərəfin bunu dərhal qəbul etməməsi də mümkündür. Bəzən münasibətin bərpası üçün vaxt və davranış dəyişikliyi lazımdır. Üzrün təkrarı bu prosesi sürətləndirməyə bilər.
Özünüzü itirmədən münasibəti necə qoruya bilərsiniz?
1. Tələsik razılıqdan əvvəl vaxt istəyin
Dərhal cavab verməyə məcbur hiss etdikdə öz imkanlarınızı qiymətləndirmək çətinləşir. Sadə bir cümlə ilə vaxt qazana bilərsiniz:
“Planıma baxıb sənə cavab verəcəyəm.”
Sonra düşünün: buna vaxtım və gücüm çatırmı? Əvvəldən üzərimə götürdüyüm öhdəlik varmı? Razılaşsam, nədən imtina etməli olacağam?
2. Müşahidəni yozumdan ayırın
“Mesajı qısa yazdı” müşahidədir. “Mənə görə qısaldı, deməli, məndən uzaqlaşır” isə yozumdur.
Əsaslı bir şübhəniz varsa, bir dəfə aydınlaşdırın: “Söhbətimizdən sonra aramızda gərginlik hiss etdim. Danışmaq istədiyin bir şey varmı?” Cavabı dinləyin. Sonra hər sükutu yenidən araşdırılmalı işarəyə çevirməməyə çalışın.
3. Hissi qəbul edin, qərarınızı aydın bildirin
Qarşı tərəfin məyusluğunu görmək və öz imkanınızı bildirmək eyni cümlədə mümkündür:
“Sənin üçün vacib olduğunu anlayıram. Amma bu həftə əlavə iş götürə bilməyəcəyəm.”
Səmimi, qısa izah kifayət edə bilər. Qarşı tərəfi mütləq razı salacaq səbəb tapmaq üçün izahı uzatdıqca özünüzü müdafiə etmək məcburiyyəti arta bilər.
4. Narahatlığı dərhal qərar dəyişikliyi ilə cavablandırmayın
Hörmətlə bildirdiyiniz bir qərardan sonra günahkarlıq hiss etdikdə dərhal geri çəkilmək əvəzinə bir qədər dayanın. Hissin bədəninizdə necə göründüyünü fərq edin: sinəniz sıxılır, çənəniz gərilir, telefonu götürmək istəyirsiniz?
Ayaqlarınızı yerə söykəyin, nəfəsinizi rahat tempdə davam etdirin və həmin anda etdiyiniz işə qayıdın. Sonra qərarınıza yenidən baxa bilərsiniz. Məqsəd hissi susdurmaq deyil; onun təsiri altında tələsik davranmamaqdır.
5. Kiçik və təhlükəsiz vəziyyətlərdən başlayın
Məsələn, film seçimində öz istəyinizi bildirin. Qarşı tərəf başqa film istədikdə dərhal geri çəkilmək əvəzinə iki variantı danışın.
Əvvəlcə gözləntinizi qeyd edin: “Fərqli seçim etsəm, inciyəcək.” Sonra həqiqətən nə baş verdiyinə baxın. Razılaşmadınızsa, münasibət necə davam etdi? Gözlədiyiniz reaksiyanı aldınızmı? Bu müşahidələr fərqli fikir bildirməyin nəticələrini daha real qiymətləndirməyə kömək edə bilər.
6. Səhviniz varsa, konkret şəkildə düzəldin
Üzrü özünüzə qarşı ittihama çevirməyin. “Mən həmişə hər şeyi korlayıram” demək əvəzinə davranışı adlandırın:
“Sözünü kəsdim və səni dinləmədim. Buna görə üzr istəyirəm. İndi dediyini başa çatdırmağını istəyirəm.”
Sonra dəyişiklik üçün dediyiniz addımı atın. Qarşı tərəfin dərhal rahatlaşmasını gözləmədən də məsuliyyətli davrana bilərsiniz.
Özünüzə anlayış göstərmək sizi laqeyd edərmi?
Özünüzlə yumşaq davranmaq, başqasının hissini əhəmiyyətsiz saymaq demək deyil. Əksinə, özünüzü tamamilə günahlandırmadan söhbətdə qala bilmək, hər iki tərəfin ehtiyacını nəzərə almağa yer aça bilər.
Yarnell və Neffin 506 universitet tələbəsi ilə apardığı tədqiqatda özünə şəfqət daha çox qarşılıqlı güzəştə, daha az öz ehtiyaclarını davamlı geri plana atmağa və münaqişə zamanı daha az emosional gərginliyə bağlı olub. Tədqiqat iştirakçıların öz hesabatlarına əsaslandığı üçün səbəb-nəticəni sübut etmir və nəticələr hər münasibətə eyni şəkildə tətbiq edilə bilməz.
Qarşı tərəfin reaksiyasına da baxmaq lazımdır
Bu mövzuda işləmək yalnız sizin narazılığa dözməyi öyrənməyinizdən ibarət deyil. Münasibətdə fərqli fikrə necə yer verildiyi də əhəmiyyətlidir.
Sakitləşmək üçün vaxt istəmək, hər etirazınızı təhqir və təhdidlə qarşılamaqla eyni şey deyil. Qərarlarınızı bildirəndə qorxudulur, cəzalandırılır və ya təhlükə ilə üzləşirsinizsə, vəziyyəti sadəcə “mən çox həssasam” deyərək izah etməyin. Belə şəraitdə təhlükəsizlik və dəstək önəmlidir.
Nə zaman psixoloji dəstək faydalı ola bilər?
Kiminsə narazılığı yuxunuzu, gündəlik işlərinizi və qərarlarınızı davamlı şəkildə pozursa; istəmədiyiniz şeylərə tez-tez razılaşır və sonra özünüzə qarşı qəzəb hiss edirsinizsə, bu nümunələr üzərində mütəxəssislə işləmək faydalı ola bilər.
Psixoloji dəstək zamanı incikliklə əlaqələndirdiyiniz mənaları, rədd edilmə qorxusunu, öz ehtiyaclarınızı ifadə etməkdəki çətinliyi və münasibətlərdə təkrarlanan davranışlarınızı araşdıra bilərsiniz.
Fanus və mütəxəssislərimizdən onlayn psixoloji dəstək ala bilərsiniz.
Kiminsə sizdən inciməsi hər dəfə qarşısını ala biləcəyiniz bir hadisə deyil. Bəzən səhvinizi düzəltməli, bəzən fərqinizi izah etməli, bəzən də qarşı tərəfə vaxt verməli olacaqsınız.
Münasibətdə başqasının hisslərinə yer olduğu kimi, sizin istəyinizə, yorğunluğunuza və etirazınıza da yer olmalıdır. Sevdiyiniz insanın hər zaman sizdən razı qalmaması ilə yanaşı, özünüzə hörmət edərək onunla yaxın qala bilməyi də öyrənə bilərsiniz.
