Başqalarının ehtiyaclarını öz ehtiyaclarınızdan əvvəl düşündüyünüz, yorğun olsanız da kömək etməyə razılaşdığınız və özünüz üçün nəsə etdikdə günahkarlıq hiss etdiyiniz olurmu? Bu davranışlar tez-tez təkrarlanırsa, özünü fəda etmə sxemi ilə əlaqəli ola bilər.
Bu sxem zamanı insan başqalarının rahatlığını və xoşbəxtliyini qorumaq üçün öz istəklərini, hisslərini və sərhədlərini davamlı olaraq geri plana keçirir. Kömək etmək, dəstək olmaq və problemləri həll etmək onun üçün təbii görünə bilər. Ancaq insan öz ehtiyaclarını uzun müddət görməzdən gəldikdə, daxilində “Bəs mənə kim dəstək olacaq?” və ya “Mənim istəklərim niyə vacib deyil?” kimi suallar yarana bilər. Əvvəlcə könüllü və xoş hiss edilən qayğı zamanla yorğunluğa, incikliyə və tükənmişliyə çevrilə bilər.
Bu düşüncə nümunəsi necə formalaşa bilər?
Bəzi insanlar uşaqlıqda ailə üzvlərinin ehtiyaclarını öz ehtiyaclarından üstün tutmağa məcbur qalıb və ya bunu sevgi və qəbul görməyin yolu kimi öyrəniblər. Uşaq “Anam üzülməsin deyə istəyimi deməməliyəm”, “Hamının yaxşı olması üçün sakit qalmalıyam” və ya “Yaxşı uşaq olsam, məni sevərlər” kimi nəticələr çıxara bilər.
Bəzən uşaq yaşına uyğun olmayan məsuliyyətlər götürür, ailədə başqalarına qayğı göstərir və “Güclü olmalıyam, heç kimə yük olmamalıyam” düşüncəsini mənimsəyir. Bu təcrübələr hər kəsdə eyni nəticəni yaratmır, amma bəzi insanlarda böyüdükdən sonra da başqalarının ehtiyaclarını öz ehtiyaclarından üstün tutmaq vərdişi davam edə bilər.
Gündəlik həyatda necə görünür?
Dostunuz kömək istəyəndə çox yorğun olsanız belə dərhal “Əlbəttə, problem deyil” deyə bilərsiniz. İşdə üzərinizə əlavə məsuliyyət düşəndə “Yox desəm, ayıb olar” deyib qəbul edə bilərsiniz. Öz istəyinizi dilə gətirmək istəyəndə isə “Şikayət etmə, hamının problemi var” kimi bir fikir sizi susdura bilər.
Yaxın münasibətlərdə bu sxem daha aydın hiss oluna bilər. İnsan daim qayğı göstərir, qarşı tərəfin problemlərini həll etməyə çalışır, amma özünün də sevgi və dəstəyə ehtiyacı olduğunu deməkdə çətinlik çəkir. Bir müddət sonra “Mən çox verirəm, amma qarşılığında eyni qayğını görmürəm” düşüncəsi ilə inciklik yarana bilər. Bəzən insan başqasının davranışına deyil, özünə yönəlir: “Görəsən, kifayət qədər dəstək olmadım?” deyə özünü günahlandırır.
Valideynlik və qayğı göstərmə məsuliyyəti də özünü fəda etmə meylini gücləndirə bilər. “Övladlarım xoşbəxt olsun, mənim ehtiyaclarım gözləyə bilər” düşüncəsi ilə insan istirahəti və şəxsi maraqlarını davamlı təxirə sala bilər. Özünə vaxt ayıranda günahkarlıq hiss etməsi mümkündür. Halbuki özünə qayğı göstərmək başqalarına qayğı göstərməyi dayandırmaq demək deyil. İnsan öz gücünü qoruduqda münasibətlərdə daha səbirli və davamlı dəstək verə bilər.
Özünü fəda etməklə qayğı göstərmək arasındakı fərq
Başqasına kömək etmək öz-özlüyündə problem deyil. Əsas fərq bu köməyin seçimlə, imkan və istəkləriniz nəzərə alınaraq göstərilib-göstərilməməsidir. Kömək etdikdən sonra tez-tez tükənmiş, dəyərsiz və ya incik hiss edirsinizsə, öz ehtiyaclarınızın münasibətdə nə qədər yer tutduğuna baxmaq faydalı ola bilər.
Razılaşmazdan əvvəl bir anlıq dayanıb özünüzdən soruşun: “Mən bunu həqiqətən istəyirəm?”, “Hazırda buna gücüm çatırmı?” və “Razılaşmasam, nədən qorxuram?” Cavab vermək üçün vaxt istəmək, ehtiyacınızı aydın ifadə etmək və kiçik vəziyyətlərdə “yox” deməyi məşq etmək sərhədlərinizi tanımağa kömək edə bilər.
Özünüzə verə biləcəyiniz suallar
Başqalarının ehtiyaclarını öz ehtiyaclarımdan üstün tutduğum hansı vəziyyətləri xatırlayıram?
Kömək etmədikdə günahkarlıq və ya narahatlıq hiss edirəmmi?
Öz istəyimi dilə gətirəndə ağlımdan hansı fikirlər keçir?
“Yox” dedikdə və ya sərhəd qoyduqda özümü necə hiss edirəm?
Özüm üçün nəsə etmək istəyəndə məni dayandıran daxili səs nə deyir?
Hazırda kimə və ya hansı münasibətə daha çox güzəştə gedirəm?
Bu gün öz ehtiyacımı nəzərə almaq üçün ata biləcəyim kiçik addım nədir?
Özünü fəda etmə sxemini fərq etmək başqalarına qayğı göstərməməli olduğunuz anlamına gəlmir. Bu, qayğının içində özünüzə də yer açmaq deməkdir. Öz ehtiyaclarınızı görmək və ifadə etmək eqoistlik deyil; daha qarşılıqlı və sağlam münasibətlər qurmağın bir hissəsidir.
Bu yazıdakı nümunələr özlüyündə diaqnoz sayılmır. Əgər bu davranışlar sizə davamlı çətinlik yaradırsa, onları bir mütəxəssislə araşdırmaq faydalı ola bilər.
